Concept,
design & development: © 2002, TaleS
De
christelijke zuil
De Boerengilde
van Izegem, onder de bescherming van Sint-Elooi, werd opgericht in 1891. De
KVLV (Katholiek Vormingswerk voor Landelijke Vrouwen) werd
in 1911 gesticht, toen nog als Boerinnengilde, met Sinte Godelieve als patrones.
De Boerinnenjeugdbond (VBJB) kwam in 1926 tot stand, de Boerenjeugdbond
(BJB) in 1927; in ??? werden ze gemengd, als KLJ (Katholieke
Landelijke Jeugd). Een parel aan de kroon van de KLJ zijn de Sint-Tillo-ruiters,
een rijvereniging die in 1948 ontstond. In 1973 werd de vzw Onderlinge Bedrijfshulp
opgericht. De Boerengilde (Landelijke Gilde) van Emelgem werd gesticht in 1919,
die van Kachtem een jaar later. Ook in Kachtem is er een afdeling van de KVLV
 Het
ACW, als overkoepeling van al wat met de christelijke arbeidersbeweging
te maken heeft, en het ACV, als overkoepelende christelijke
vakbond, bestaan in Izegem sedert 1906 (de namen ACW en ACV zelf zijn van
latere datum).
De KAV kwam in 1921 tot stand en de mannelijke tegenhanger,
de KWB (Katholieke Werkliedenbond, later Kristelijke Werknemersbeweging)
in 1941.
Voor de jeugd is er de KAJ (Kristelijke Arbeidende Jeugd)
en de VKAJ; in Izegem werd daarmee respectievelijk in 1925
en 1930 van wal gestoken. Sedert 1951 is er ook de KBG
(Kristelijke Beweging voor van Gepensioneerden), met ook een afdeling op
de Bosmolens.
- De mutualiteit
van de christelijke arbeidersbeweging is Voorzienigheid, die sedert
1920 bestaat.
- Met Ziekenzorg
werd in 1971 begonnen.
- De katholieke
arbeiders konden vanaf eind 1912 brood en vanaf de Eerste Wereldoorlog
o.a. ook steenkool kopen bij Ons Eigen Brood.
- Welvaartwinkels
vond men in Izegem van 1929 tot 1973.
- Sparen
bij een Izegemse BACOP-bank (vroeger BAC) kan sedert
1919 en sedert 1963 zijn er plaatselijke agenten van De Volksverzekering
(DVV). Er waren of zijn diverse culturele verenigingen.
- Net vóór
de Eerste Wereldoorlog en tijdens het interbellum bestond de Zanggilde
van de Katholieke Werkliedenbond. De Toneel- en Zanggilde trad
voor het eerst op begin 1920 en kreeg na enkele jaren de naam Kunst
Vereedelt kreeg. Ook de KAJ (Eikels worden Boomen)
en de VKAJ beschikten over een toneelgroep. De Koninklijke Harmonie
Leo XIII ontstond in 1922; de Izegemnaar heeft het meestal
over 'het Gildemuziek'.
Fundamenten en Stromingen organiseert sedert 1978,
1979 vormingsavonden. In 1951 werd het KAV-koor -Zingende Harten
of Zingende Moeders genoemd - gesticht, maar het ging
ter ziele.
- De wandelclub
"Voetje voor Voetje" werd in 1969 opgericht
in de schoot van de KWB. Er zijn ook talrijke vermaakafdelingen. O.a.
ook De Witte Spreeuwen zijn in de schoot van het ACW
ontstaan.
|
In Emelgem
bestond er tot aan de fusie met Izegem een eigen ACW. De lokale ACW-onderafdelingen
zijn wel blijven bestaan. De KWB ging van start eind 1944, begin 1945, maar
al onmiddellijk na de Eerste Wereldoorlog had een Werkliedenbond bestaan, die
een toneelvereniging, een spaarkas (1919), een propagandabond (1921) en de veloclub
De Blauwvoet (1923) stichtte. Deze fietsclub bestond ook uit enkele klaroenblazers
die al fietsend speelden. Binnen het ACW bestond er ook de vinkenmaatschappij
Onder Ons (1933), de rokersclub Van Plicht voor Al (1934), de toneelgroep Vermaak
na Arbeid (1934), een biljartclub (°1936), de kaarterclub De Gevierde Kaarters
(1938). Het stichtingsjaar van de KAV is 1948. Met de eerste Welvaartwinkel
in Emelgem werd in 1951 gestart. Zeker al in 1952 bestond het ACV. Sedert 1953
is er een BAC en bij een DVV-agent kon men op zijn minst al in 1958 terecht.
In het begin van de jaren 1930 werden de KAJ en de VKAJ in Emelgem gesticht,
maar ze bestaan eral lang niet meer. Vanaf 1934 beschikte het ACW ook in Emelgem
over een eigen lokaal, Werkerslust, op de hoek van de Prinsessestraat en de
Kerelsstraat; nadat het enkele jaren leegstond, werd het in 1995 verkocht. Club
Drie en de KBG van Emelgem fusioneerden in 1970. In Emelgem is de KBG geen deelorganisatie
van het ACW.
De
KBG vergadert in 't Kartouchke, dat is het in 1969 geopende
parochiecentrum, genoemd naar de figuur die pater Luc Versteylen gestalte gaf.
Ook de mutualiteit De Rust, die in 1899 gesticht werd, is geen
ACW-organisatie. Voor en na de Eerste Wereldoorlog bestond er een geitenbond.
In Kachtem
dateren de meeste ACW-organisaties van omstreeks 1955 : het ACV en de KAV van
1954, het ACW en de KWB van 1955, de BAC (en onrechtstreeks de DVV) van 1956.
Al tijdens het interbellum (1919, 1922 en 1932) was zonder veel succes met een
Werkliedenbond van start gegaan. De KGB 't Brugske werd in 1981 opgericht. Vakantiegenoegens
bestaat sedert 1990 en een KAJ of VKAJ is er nooit geweest. De mutualiteit De
Vereenigde Werklieden, die al in 1907 bestond was geen echte ACW-organisatie.
Ook in Kachtem bestaat er een afdeling van Ziekenzorg. Ooit bestond er de geitenbond
De Goede Herder.
Omdat
zowel de Boerenbond als de christelijke en socialistische arbeidersbewegingen
een bedreiging vormden voor de macht van de burgerij, vonden ook de burgers
en middenstanders dat ze zich moesten verenigen. Sommigen vonden dat dit
moest gebeuren als onderdeel van de katholieke zuil. Zij stichtten eind
1907, begin 1908 de Katholieke Burgersbond, die de zedelijke
en materiële belangen van zijn leden op het oog had.
De volgende afdelingen kwamen tot stand :
- de Schuldeisersbond
(°1909) om de leden te beschermen tegen slechte betalers;
- een Pensioenkas
(°1910);
- de bakkersbond
Helpt Elkander (°1912) om de coöperatieve Ons Eigen Brood in te dammen;
- de Winkeliersbond
(°1913) die door samenaankoop gunstiger voorwaarden wilde afdwingen;
- Iseghem
Herop (1919), die ervoor moest zorgen dat de leden zo vlug mogelijk
voorschotten op hun oorlogsschade kregen;
- de Studiebond,
die veel ups en downs kende;
- het Secretariaat
van het Werk van de Leertijd (°1922) dat zowat de voorloper was van
het huidige leercontract;
- het Syndicaat
voor de Aankoop van Klein Werkgetuig (°1922) dat kosteloos advies gaf
bij de aankoop van sommige machines;
- een rechtskundige
dienst (°1922);
- de mutualiteit
Burgerbelang (°1923);
- de Toneel-
en Zangmaatschappij Steun door Kunst (°1923);
- de toneelkring
Zonder Schroom Vooruit (1923);
- de symfonie
Crescendo (°1927), e.a.
De VKBJ
(Vrouwelijke Katholieke Burgersjeugd) werd in 1929 of 1930) gesticht
en de KBJ in 1931; ze werden in 1935 omgedoopt tot de
VKBMJ (Vrouwelijke Katholieke Burgers- en Middenstandsjeugd) en
de KBMJ.
Zoals de meeste jeugdbewegingen speelde ook de middenstandsjeugd toneel.
De jeugdbeweging voor de middenstand werd in 1963 gemengd onder de naam
KJM (Katholieke Jongeren uit de Middengroepen), maar
ze was toen in Izegem al op stervens na dood. |
Of de Katholieke
Burgersbond ook aan politiek moest doen, was een discussiepunt
en in 1911 kwam het daarover binnen de Katholieke Burgersbond tot een breuk.
Zij die meenden dat de middenstanders zich politiek neutraal moesten opstellen
stichtten in 1919/1920 de concurrerende Middenstandsbond. De
twee grote voormannen waren Joseph Seynaeve, die na een conflict
in 1922 ontslag nam, en Robert Gits, die in 1936 provinciaal
senator voor Rex werd.
Ons Iseghem (1919-1920) steunde de Middenstandsbond, maar werd
in 1920 vervangen door De Middenstand. De Middenstandsbond
telde diverse onderafdelingen : de Herbergiersbond (°1920), een secretariaat
(°1920), de Kredietkas (1920), een overlijdensfonds (°1922), de mutualiteit
Hoop in de Toekomst (°1922), een bibliotheek (°1922), een Verzekeringsafdeling
(°1922) en een koor dat in het begin van de jaren 1920 bestond. Sommige leiders
van de Middenstandspartij stonden bij de Izegemse gemeenteraadsverkiezing van
1938 op de kartellijst VNV-Rex; er kwam toen geen Middenstandslijst meer op.
Het Izegemse NCMV
bestaat onder die benaming sedert 1949, maar was eigenlijk al in 1945 tot stand
gekomen toen de Katholieke Burgersbond en de neutrale Middenstandsbond fusioneerden
tot Katholieke Burgers- en Middenstandsbond. Het NCMV kreeg in Izegem een eigen
Middenstandssecretariaat - met een vrijgestelde bediende - in 1959. De CMBV
(Christelijke Middenstands- en Burgersvrouwen) bestaat sedert 1952 (sedert juli
2001 is de benaming CMBV gewijzigd in "markant") en de CRM (Club der
Rustenden uit de Middengroepen) bestaat sedert 1969. Een aantal beroepsverenigingen
zijn aangesloten bij het NCMV, meestal op gewestelijk niveau. Beroepslessen
konden jarenlang bij het Izegemse NCMV gevolgd worden. Het Izegemse NCMV ontwikkelde
heel wat initiatieven. We vernoemen de Izegemse Handelsfoor (1960-1981), de
Verkoopacties (1950-1985), de Winterfeeërie (1950/1-1988/9) en de Batjes (sedert
1969). De Etalagewedstrijden (1923) waren oorspronkelijk een initiatief van
de concurrerende Middenstandsbond, maar de Katholieke Burgersbond verleende
er al vanaf 1929 zijn medewerking aan. Het ziekenfonds van het NCMV is Verbroedering;
een van zijn voorlopers was Burgersbelang.
Sterk verbonden
met de christelijke middenstand in Izegem, maar geen onderdeel van het NCMV
is het Sociaal Bureau van Izegem, zelf een onderdeel van de Groep ADMB en De
Familie waarmee de Verrekenkas voor Izegem en Omliggende in 1971 fusioneerde.
Niet alle Izegemse
middenstandsacties gaan uit van het NCMV. Aktie Goudregen organiseerde
o.a. een eindejaarsactie van 1973 tot 1993. Een van de initiatieven van Aktie
Goudregen was de stichting in 1989 van de Pekkersgilde die,
meestal op een luchtige manier, de Izegemse cultuur, folklore en kunst wil promoten.
Groep 11 zorgde in Emelgem tot 1979 voor een Verkoopactie en tot 1982 voor een
Zomersalon; ze lag aan de basis van het Emelgemse Feest- en Cultuurcomité. Het
Meifeestencomité (°1984) organiseerde van 1985 tot 1988 de Emelgemse Meifeesten.
De vzw Izegemse Handelsbelangen organiseerde jaarlijks een handelsbeurs van
1977 tot 1991. Het Feestcomité Paterswijk is vooral gekend voor zijn Patersmarkt
die sedert 1986 veel volk lokt, maar ontwikkelt ook andere initiatieven.
Emelgem kende zelfstandige
jeugdafdelingen voor jongens en meisjes uit de middenstand van enkele jaren
na de Tweede Wereldoorlog tot halfweg de jaren 1960.
De socialistische
zuil
In 1921 namen de
socialisten voor het eerst deel aan de Izegemse gemeenteraadsverkiezing. De
socialistische mutualiteit was Vrijheid en Broederschap (°1920).
De
socialistische socio-culturele organisaties waren:
- de Propagandaclub,
- de veloclub
De Roode Schichten (°1921),
- de bibliotheek
Kennis zal u Redden (°1921),
- de turnclub
De Rode Ster (°1921),
- de muziekmaatschappij
De Voorwacht (1922-1978); het trommelkorps bleef langer bestaan);
- de toneelkring
Door Kunst Hooger Op (°1922), die tot de Tweede Wereldoorlog optrad,
- het gelegenheidskoor
Kunst door Eigen Steun (°1926) dat tijdens het interbellum socialistische
feesten opluisterde, e.a.
Binnen de
socialistische zuil kwam in 1929 een Komiteit voor Arbeidersopvoeding
tot stand, die voordrachtavonden, soms met film, organiseerde en in 1938
een afdeling van de Arbeiders Toeristenbond (ATB). De socialisten konden
destijds voor hun brood terecht bij De Voorzorg, een Roeselaarse vereniging
met eigendommen in de Kruisstraat en de Nederweg en winkels in de Nederweg
en de Droge Jan. |
Al in 1922 was
er een Izegemse agent voor de socialistische verzekeringsmaatschappij
Prévoyance Sociale (PS). In 1924 werd de SVV, Socialistische Vooruitziende
Vrouwen opgericht. De Socialistische Ouderlingenbond, later Seniorenbond Germinal,
dateert van 1949. In 1923 werd al een eerste keer een afdeling van de SJW (Socialistische
Jonge Wacht) gesticht. In de jaren 1930 kwam de SAV (Socialistische Arbeidersjeugd
voor Vlaanderen) tot stand; in 1937 ontstond ook een afdeling in Emelgem, maar
die vergaderde meestal samen met de Izegemse. Na de oorlog vonden herstichtingen
plaats. Bij de socialistische mutualiteit bestaat er ook een jeugdgroepering,
de MJA (Mutualiteit der Jonge Arbeiders), die in Izegem zeker al in de jaren
1950 actief was. In 1984 werd Socialistisch Jeugd Verbond (SJV) gesticht als
overkoepelend orgaan van alle socialistische jeugdorganisaties. Socialistisch
geïnspireerd zijn de Culturele Socialistische Centrale (CSC, °1971) en de Culturele
Centrale (CC, °1978); ze zijn als als socio-culturele organisatie respectievelijk
aan de Socialistische partij en de socialistische vakbond (ABVV) verbonden.
De socialistische spaarkas heet sedert 1968 CODEP; er zijn
verscheidene agentschappen in Izegem.
In Emelgem werden
in 1946 twee socialisten gekozen, in 1952 en 1958 telkens één. De huidige Groot-Izegemse
burgemeester, Willy Verledens, is een Emelgemnaar.
In Kachtem kwamen
de socialisten bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1932 voor het eerst op,
met... een tweemanslijst. In 1970 werd een socialist gemeenteraadslid; er kwamen
toen nl. twee zetels bij en die gingen, zonder verkiezing, naar een ACW'er en
een socialist.
De Vlaams-nationale
zuil
Na de Eerste Wereldoorlog
kwam in Izegem ook de Vlaamse beweging op het politieke terrein. De Izegemse
soldaten waren aan het front met de Vlaamse beweging in contact gekomen. Zeker
al in 1920 ontstond een afdeling van de VOS, de vereniging van Vlaamsche
OudStrijders.
In het culturele leven van na de oorlog werd de Vlaamse beweging gedragen door
priesters :
- Julianus Dries
(pater Sebastiaan),
- onderpastoor
Achiel Dewulf,
- (onder)pastoor
Emiel Van Cappel en
- proost van Sociale
Werken Odiel Spruytte.
In de Gilde
kwam in 1919 eerst de mannenafdeling van het Katholiek Vlaamsch Verbond
tot stand, en kort daarna ook een vrouwenafdeling, waaruit eind 1919 de Katholieke
Vlaamsche Meisjesstudiekring ontstond. In 1921 ontstond de Vlaamsche Bond Eigen
Leven, een uitgesproken Vlaamsgezinde, maar aanvankelijk niet partijpolitiek
gerichte vereniging. In 1922 ontstond een afdeling van de Vlaamsche Toeristenbond
(VTB). In 1924 stichtte Spruytte in de Gilde een Studiebond voor jongelingen.
Er werd toneel gespeeld door de VOS, met name door de Tooneel- en Zangafdeeling
Hulp en Troost (1920-1927) en we noteren losse toneelvoorstellingen door de
studentenbond Vlaamsch en Vroom en door de Vlaamsche Bond Eigen Leven (°1922)
die ook over een koor beschikte. In het begin van de jaren 1920 bestond de VOS-fanfare
en van 1927 tot aan de Tweede Wereldoorlog was de Vlaamsche Harmonie actief.
Ook in Emelgem
ontstond na de Eerste Wereldoorlog een afdeling van de VOS en in 1934 de Vuurkruisers;
de laatste leden overleden in de jaren 1980.
In de pers werd
het Vlaams-nationalisme verdedigd in "het Verweerschrift der Rooms
katholieke Vlaamsmche Nationalisten voor Iseghem en omliggende" dat
vanaf september 1924 gewoonlijk maandelijks verscheen. Vanaf midden 1927 tot
eind 1928 verscheen het weekblad De Mandelgalm als KVNV-weekblad voor Izegem
en omliggende.
| In
1925 kwam het in de Gilde tot een scheuring. Een maand voor de parlementaire
verkiezingen stapte Leopold D'Hondt, de voorzitter van het Christen Werkersverbond,
over naar de Vlaams-nationalisten. Het volgend probleem kwam er toen het
Guldensporencomité, meestal bestaande uit Vlaams-nationalisten, in 1925
de 11 juliviering niet meer mocht organiseren in de Gildezaal. Op 25 juli
1925 verlieten zowat 500 leden de Gilde-organisatie, met de Gilde-propagandisten
Jules Declercq en François Dewulf op kop. Proost Odiel Spruytte werd verantwoordelijk
gesteld en werd door de bisschop overgeplaatst. Nog in 1925 werd door de
Vlaams-nationalisten het Vrij Kristen Syndikaat gesticht
onder de kenspreuk 't Verleden leert - het sloot aan bij het Vlaamsch Nationaal
Vakverbond, met zijn hoofdzetel in Aalst -, de familieziekenbond Het Volksbelang
en de pensioengilde St.-Lutgardis. In 1927 kwam ook een spaardersbond tot
stand, een Vlaamsche Bond voor Katholieke Vrouwen en de Vlaamsche Harmonie.
|
Het
Vlaamsch Huis , eigendom van de Vlaams-nationalisten, werd officieel
ingehuldigd in 1927; het was gelegen naast de huidige Miblo (in de Markstraat).
Verscheidene culturele organisaties verhuisden van de Gilde naar daar. Dat was
o.a. het geval met Eigen Leven. De eerste voorzitter en een
aantal leden die het niet eens waren met deze radicalisering stapten op; een
aantal van hen werd lid van het Emelgemse Davidsfonds,
dat daar door de pastoor in 1931 werd opgericht en veel minder radicaal was.
Uit Eigen Leven in Izegem groeide stilaan het Izegemse Davidsfonds.
Het werd sterk bestreden door het katholieke milieu, dat in 1926 de Katholieke
Vlaamsche Bond Hoger op stichtte en voorgezeten werd door de ACW'er Emiel Allewaert.
Ook Vos stapte over naar het Vlaams Huis. In 1927 werd Vlaamsch en Vroom ontbonden
en vervangen door een studentenbond die niet zo Vlaamsgezind was. Ondanks het
verbod van de burgemeester vond begin maart 1929 een Bormsbetoging
plaats in Izegem. Dat was de eerste West-Vlaamse stad die hij na zijn vrijlating
bezocht.
| De
Frontpartij was in oktober 1921 ontstaan uit de
Vossen, maar betekende niet veel. Uit de Frontpartij groeide het
Vlaamsch Nationaal Verbond, dat in West-Vlaanderen het KVNV (Katholiek
Vlaamsch Nationaal Verbond) was en in Izegem o.l.v.
apotheker Paul Depoorter stond. In de jaren 1930 viel de
politieke Vlaamse beweging uiteen in het(K)VNV en het Verdinaso. Het (K)VNV
bestond uit federalisten, separatisten, Groot-Nederlanders enz. en stond
in Izegem erg zwak. Daarentegen had Izegem de sterkste Verdinaso-afdeling
van West-Vlaanderen. Het Verdinaso wilde een solidaristische orde
invoeren en nam niet deel aan de verkiezingen; de Izegemnaar Jules
Declercq was de rechterhand van Joris Van Severen. Marcel
Buyse was vendelleider van de Izegemse DMO (Dinaso Militanten
Orde). |
De Vlaams-nationalistische
zuil is in Izegem minder goed uitgebouwd. De plaatselijke VU-afdeling
werd gesticht in 1958. De Federatie Vlaamse Vrouwen (FVV) bestaat
als nationale organisatie sedert 1975, in Izegem sedert ???. Het Ziekenfonds
Westflandria werd - weliswaar voor Roeselare en Izegem samen - in 1973
in het leven geroepen. Voor de derde leeftijd is er de Vlaamse Vereniging
van Gepensioneerden.
| De
Wandelclub Vlaams Huis ontstond in 1970 : de voettocht
van het Vlaams Huis naar de IJzertoren van Diksmuide was voor sommigen een
te zware dobber geweest en de wandelclub moest in het vervolg zorgen voor
de nodige training. Later werd hij een gezinswandelclub. |
In 1979 werd VSVK
(Vlaamse Studie- en Vormingskring) opgericht. Dat gebeurde in de schoot van
de Volksunie, maar de vereniging telt ook heel wat leden die andere zuilen genegen
zijn. Sedert ??? bestaat de VNJ (Vlaams Nationale Jeugd).
De liberale
zuil
Met de anticlericale
partij van de 19de eeuw heeft de huidige liberale partij niets te maken. De
huidige liberale partij deed voor het eerst mee aan de Izegemse gemeenteraadsverkiezingen
van 1964 onder de naam Vernieuwing. In 1970 dienden de liberalen
geen eigen lijst in; ze stonden op die van de Groep van de Burgemeester, aangevoerd
door burgemeester André Bourgeois. In 1976 werd voor het eerst meegedaan onder
de naam PVV (Partij voor Vrijheid en Vooruitgang), de toenmalige
nationale naam voor de liberale partij. In 1977 werd de Socio-culturele Vereniging
van Vlaamse Liberale Vrouwen Aktiva-Izegem gesticht.
Na
de Eerste Wereldoorlog werden de socialistische en de christelijke arbeidersbeweging
uitgebouwd via de politiek, syndicaten, coöperatieven, mutualiteiten en
socio-culturele organisaties. Niet alleen de mannen, maar ook de jeugd
en de vrouwen werden in de (partij)werking betrokken. Ook de andere twee
katholieke standen - de boeren en de arbeiders - en andere politieke groeperingen
organiseerden zich. Als algemene regel mag men stellen dat politieke jeugdgroeperingen
zelden een succes bleken.
